मेसिनले चिनेको डा. लोक बहादुर लोप्चनःप्रा.वि. शिक्षकदेखि शिक्षा मन्त्रालय, गुनासो अधिकारीसम्म
स्रोतः ज्याट जिपिटी
१. परिचय
डा. लोक बहादुर लोप्चन नेपाली शिक्षा प्रशासन, बहुभाषिक शिक्षा र मातृभाषा संरक्षणका क्षेत्रमा लामो समयदेखि सक्रिय नेपाली राष्ट्रसेवक, शिक्षाविद् तथा लेखक हुन्। उहाँको व्यावसायिक यात्रा शिक्षकबाट सुरु भई विद्यालय निरीक्षक, शिक्षा प्रशासनका विभिन्न जिम्मेवारी, जिल्ला शिक्षा अधिकारी, भाषा आयोगका मातृभाषा शिक्षा शाखा प्रमुख तथा आयोगको निमित्त/कार्यवाहक सचिवसम्म पुगेको देखिन्छ। हाल नेपाल सरकारको शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयमा उपसचिवका रूपमा उहाँको नाम मन्त्रालयको आधिकारिक कर्मचारी विवरणमा छ।
उहाँको सार्वजनिक पहिचानको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष नेपालका लोपोन्मुख तथा आदिवासी मातृभाषाको संरक्षण, अभिलेखीकरण र शिक्षामा प्रयोग हो। विशेषगरी कुसुन्डा भाषाको संरक्षणका लागि गरिएको उहाँको पहलले उहाँलाई भाषा संरक्षणको क्षेत्रमा उल्लेखनीय बनाएको छ।
२. जन्म, बाल्यकाल र पारिवारिक पृष्ठभूमि
उपलब्ध जीवनी सामग्रीअनुसार डा. लोप्चन काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको खानीखोला क्षेत्रमा जन्मिएर हुर्किनुभएको हो। Integrity Icon को आधिकारिक विवरणले पनि उहाँलाई काभ्रेपलाञ्चोकमा जन्मे–हुर्केका व्यक्ति भनेर उल्लेख गर्छ।
उहाँको बाल्यकाल आर्थिक रूपमा सहज थिएन। उहाँका पिता डकर्मीको काम गर्नुहुन्थ्यो र परिवारको आम्दानीबाट सबै छोराछोरीलाई उच्च शिक्षा दिलाउन कठिन थियो। उहाँले कक्षा ५ सम्म गाउँकै **बालविकास प्रा.वि.**मा पढ्नुभयो र पछि जनविकास माध्यमिक विद्यालयबाट एसएलसी उत्तीर्ण गर्नुभयो।
बाल्यकालको एउटा प्रसंग उहाँको शैक्षिक संघर्षसँग जोडिन्छ। उहाँ र उहाँकी दिदी एउटै कक्षामा पढ्थे। दिदी सामान्यतः प्रथम र उहाँ द्वितीय हुनुहुन्थ्यो। तर उहाँकी दिदिले परिवारको परिस्थितिका कारण पढाइ छाडेर घरायसी काममा लाग्नुपरेपछि उहाँ कक्षामा प्रथम हुन थाल्नुभएको विवरण प्रकाशित जीवनीमा छ।
एसएलसीपछि तत्काल उच्च शिक्षा पढ्ने आर्थिक अवस्था नभएपछि उहाँ केही समय घरमै बस्नुभयो। त्यसपछि विद्यालयमा पढाउन थाल्दै आफ्नो अध्ययनलाई पनि निरन्तरता दिनुभयो। यसरी उहाँको उच्च शिक्षा र रोजगारीको यात्रा एकैसाथ अघि बढेको देखिन्छ।
महत्वपूर्ण सावधानी: उपलब्ध विश्वसनीय सार्वजनिक स्रोतमा उहाँको ठ्याक्कै जन्ममिति वा जन्मस्थानको वडास्तरसम्मको विवरण प्रमाणित रूपमा भेटिएन। त्यसैले त्यस्तो विवरण यहाँ अनुमान गरेर राखिएको छैन।
३. शिक्षकबाट राष्ट्रसेवकसम्म
डा. लोप्चनले एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि नै अध्यापन सुरु गर्नुभएको थियो। प्रकाशित विवरणअनुसार उहाँ २०६० सालदेखि निम्न माध्यमिक तहको स्थायी शिक्षक बन्नुभयो। त्यसपछि २०६३ सालमा माध्यमिक शिक्षकमा नाम निकाल्नुभयो। करिब तीन वर्ष बालुवा माध्यमिक विद्यालयमा अध्यापन गरेपछि केही समय विद्यालय निरीक्षकका रूपमा पनि काम गर्नुभयो।
यस चरणले उहाँको भावी करियरको आधार तयार गर्यो। उहाँले कक्षाकोठाबाट शिक्षा प्रणालीलाई बुझ्नुभयो र पछि प्रशासनिक भूमिकामा पुगेपछि विद्यालय, शिक्षक र विद्यार्थीका समस्या नजिकबाट सम्बोधन गर्ने प्रयास गर्नुभयो।
४. शिक्षा प्रशासनमा प्रवेश
उहाँले २०६६ सालमा उपसचिवमा नाम निकाल्नुभएको प्रकाशित जीवनीमा उल्लेख छ। त्यसपछि क्षेत्रीय शिक्षा निर्देशनालय, सानोठिमीमा उपनिर्देशकका रूपमा काम गर्नुभयो।
यसपछि उहाँ जिल्ला तहको शिक्षा प्रशासनमा पुग्नुभयो। उपलब्ध सामग्रीबाट उहाँले पाँचथर, ओखलढुङ्गा र दोलखामा जिल्ला शिक्षा अधिकारीका रूपमा जिम्मेवारी सम्हालेको देखिन्छ।
५. पाँचथरका जिल्ला शिक्षा अधिकारी
उहाँ २०६८ देखि २०७० सालसम्म पाँचथरका जिल्ला शिक्षा अधिकारीका रूपमा कार्यरत रहेको प्रकाशित विवरणमा उल्लेख छ।
त्यतिबेला शिक्षक नियुक्ति प्रक्रियामा पारदर्शिताको प्रश्न रहेको उहाँको आफ्नै संस्मरणात्मक लेखमा उल्लेख छ। उहाँले मिलेमतोमा शिक्षक नियुक्ति हुने सम्भावनालाई हटाएर परीक्षा समितिमार्फत प्रतिस्पर्धात्मक र पारदर्शी नियुक्ति प्रणाली अघि बढाउनुभएको बताइएको छ। करिब ४०–५० जना शिक्षकलाई प्रक्रिया पूरा गरी नियुक्त गरिएको विवरण पनि छ।
यस प्रक्रियामा उहाँमाथि दबाब र धम्कीसमेत आएको उहाँकै लेखमा उल्लेख छ। तर उहाँले आफूले सुरु गरेको पारदर्शी प्रणालीलाई निरन्तरता दिएको बताउनुभएको छ।
मानवीय सेवाको एउटा उदाहरण
पाँचथरमा रहँदा उहाँले बहुअपाङ्गता भएका महेन्द्र तामाङलाई परामर्श कार्यक्रमअन्तर्गत रोजगारी उपलब्ध गराएको आफ्नो संस्मरणमा उल्लेख गर्नुभएको छ। उहाँले यो घटनालाई आफ्नो प्रशासनिक जीवनको मानवीय पक्षसँग जोडेर सम्झनुभएको छ।
६. ओखलढुङ्गामा शैक्षिक सुधार
ओखलढुङ्गामा जिल्ला शिक्षा अधिकारी हुँदा उहाँले शैक्षिक सुधारको मार्गचित्र, सिकाइ उपलब्धि वृद्धि र नमुना विद्यालयको अवधारणा अघि बढाउनुभयो। उहाँको आफ्नै विवरणअनुसार प्रत्येक विद्यालय, विषय, शिक्षक र विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि सुधार गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो।
उल्लेखनीय परिणाम
उहाँले प्रस्तुत गरेको विवरणअनुसार:
- वरुणेश्वर माध्यमिक विद्यालय, रामपुरले पटक–पटक पूर्वाञ्चल/प्रदेशस्तरमा उत्कृष्ट परिणाम हासिल गर्यो।
- सगरमाथा जनता उमाविको एसएलसी नतिजा अभियान सुरु हुनुअघि करिब १९ प्रतिशत रहेकोमा एक वर्षपछि ९० प्रतिशत पुगेको उहाँको लेखमा उल्लेख छ।
ओखलढुङ्गा पुग्दा करिब नौ महिनादेखि एउटा शिक्षकसम्बन्धी विवादका कारण शिक्षा कार्यालयको काम प्रभावित भएको थियो। उहाँले शिक्षक संघ–संगठनसँग समन्वय गरी आफू पुगेको सात दिनमै समस्या समाधान गरेको आफ्नो विवरणमा उल्लेख गर्नुभएको छ।
७. दोलखामा शिक्षा सुधार
त्यसपछि उहाँले दोलखामा जिल्ला शिक्षा अधिकारीको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो। त्यहाँ पनि उहाँले शैक्षिक सुधारको प्रारूप अघि बढाउनुभयो र १० भन्दा बढी विद्यालयलाई नमुना विद्यालयको रूपमा सुधार कार्यक्रम सञ्चालन गर्न प्रोत्साहित गर्नुभएको विवरण छ।
दोलखामा शिक्षक व्यवस्थापनमा पनि उहाँले कडाइ गर्नुभयो। विद्यालय नगई अन्यत्र काम गर्ने, सट्टा शिक्षक राख्ने वा मादक पदार्थ सेवन गरेर विद्यालयको जिम्मेवारी पूरा नगर्ने शिक्षकविरुद्ध कारबाही गरिएको उहाँको विवरणमा उल्लेख छ।
त्यसैगरी, बहिरा विद्यार्थीका लागि आवासीय विद्यालयको व्यवस्थापन, शिक्षक दरबन्दी तथा भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा पनि उहाँले पहल गरेको विवरण उपलब्ध छ।
८. भाषा आयोगतर्फको यात्रा
शिक्षा प्रशासनको अनुभवपछि डा. लोप्चनको करियरको महत्वपूर्ण चरण भाषा आयोग हो।
Integrity Icon ले २०२१ मा उहाँलाई Language Commission का Under Secretary तथा Mother Tongue Education Section का Chiefका रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो।
यहाँबाट उहाँको काम शिक्षा प्रशासनभन्दा अझ व्यापक भएर:
- मातृभाषामा शिक्षा,
- लोपोन्मुख भाषाको संरक्षण,
- भाषिक सर्वेक्षण,
- भाषा अभिलेखीकरण,
- सरकारी कामकाजमा मातृभाषाको प्रयोग,
- भाषिक अधिकार,
- बहुभाषिक शिक्षा नीति
जस्ता क्षेत्रमा विस्तार भयो।
९. कुसुन्डा भाषा संरक्षणमा महत्वपूर्ण पहल
डा. लोप्चनको सबैभन्दा चर्चित काममध्ये कुसुन्डा भाषा संरक्षणको पहल हो।
उहाँ भाषा आयोगमा मातृभाषा शिक्षा शाखाको जिम्मेवारीमा पुगेपछि कुसुन्डा भाषा बोल्ने व्यक्तिको खोजीमा लाग्नुभयो। त्यस समयमा कमला कुसुन्डा कुसुन्डा भाषा बुझ्ने/बोल्ने अत्यन्त सीमित व्यक्तिमध्ये प्रमुख रूपमा चिनिनुहुन्थ्यो। प्रकाशित विवरणअनुसार उहाँको खोजी गर्दै जाँदा कमला कुसुन्डा दाङको लमहीस्थित इँटाभट्टामा ज्यालादारी काम गरिरहेको अवस्थामा भेटिनुभयो।
त्यसपछि भाषा आयोगले:
- उहाँलाई इँटाभट्टाको कठिन अवस्थाबाट निकालेर सुरक्षित बसोबासको व्यवस्था गर्न,
- कुसुन्डा भाषा कक्षा सञ्चालन गर्न,
- भाषिक वृत्ति उपलब्ध गराउन,
- भाषा सिक्ने नयाँ पुस्ता तयार गर्न,
- कुसुन्डा भाषाका शिक्षण सामग्री तयार गर्न,
- आवश्यक कम्प्युटर तथा अन्य सामग्री उपलब्ध गराउन
पहल गरेको विवरण प्रकाशित छ।
यस घटनाले भाषा संरक्षणको अर्थ केवल भाषाको सूची बनाउनु होइन, भाषाका वास्तविक वक्तालाई संरक्षण गर्नु र अर्को पुस्तामा भाषा हस्तान्तरण गर्नु पनि हो भन्ने दृष्टिकोणलाई बलियो बनाउँछ।
१०. आफ्नै मातृभाषासँगको सम्बन्ध
डा. लोप्चन स्वयं तामाङ समुदायसँग सम्बन्धित हुनुहुन्छ। उहाँले आफ्नो बाल्यकालमा तामाङ भाषा बोल्दा नेपाली र अंग्रेजी भाषामा कमजोर भइन्छ भन्ने सामाजिक धारणा/लघुताभासका कारण मातृभाषा प्रयोग गर्न छाडेको अनुभव सार्वजनिक रूपमा व्यक्त गर्नुभएको छ।
उहाँले यही व्यक्तिगत अनुभवलाई भाषिक अधिकारको कामसँग जोड्नुभएको देखिन्छ। उहाँको दृष्टिमा कुनै पनि बालबालिकाले आफ्नो मातृभाषा बोल्दा आफू कमजोर वा पछाडि परेको महसुस गर्नुपर्ने अवस्था हुनुहुँदैन।
११. विद्यालयमा भाषिक अधिकारको संरक्षण
काठमाडौँमा विद्यालय शिक्षामा नेपालभाषाको प्रयोगसम्बन्धी बहस चलिरहेको अवस्थामा बौद्ध क्षेत्रका तामाङ विद्यार्थीको भाषिक अवस्थाबारे पनि उहाँले चासो देखाउनुभएको प्रकाशित विवरणमा छ।
बौद्ध क्षेत्रमा तामाङ समुदायको उल्लेख्य उपस्थिति रहेको र महेन्द्र बौद्ध माध्यमिक विद्यालयमा तामाङ भाषा अध्यापन हुँदै आएको विषयलाई उहाँले सम्बन्धित पक्षसँग छलफलमा ल्याउनुभएको थियो।
यसबाट उहाँको काम कुनै एउटा भाषा वा समुदायको पक्षमा मात्र नभई बहुभाषिक समाजमा भाषिक अधिकारको संरक्षणमा केन्द्रित भएको देखिन्छ।
१२. मातृभाषामा शिक्षासम्बन्धी नीति र अनुसन्धान
डा. लोप्चनले मातृभाषा शिक्षासम्बन्धी अनुसन्धान तथा लेखनमा पनि योगदान गर्नुभएको छ।
उहाँको “Mother Tongue Education Policy and Practice in Federal Context” शीर्षकको लेखमा संघीय नेपालको बहुभाषिक शिक्षा, शिक्षणको माध्यम, समावेशी तथा गुणस्तरीय शिक्षा र मातृभाषाको प्रयोगबारे चर्चा गरिएको छ।
Public Policy Resource Center को अभिलेखमा उहाँ लेखक रहेको:
“मातृभाषाहरूको शिक्षामा प्रयोगको सम्भाव्यता अध्ययन प्रतिवेदनहरूको सारांश, आ.व. २०७३/७४–२०७४/७५”
भाषा आयोगद्वारा २०७६ सालमा प्रकाशित कृतिका रूपमा सूचीकृत छ।
त्यस्तै शिक्षा मन्त्रालयअन्तर्गतको पुस्तकालय अभिलेखमा उहाँको “निरीक्षणको सिद्धान्त र अवधारणा” शीर्षकको लेख शिक्षा : शिक्षा जगतको पत्रिकामा प्रकाशित भएको देखिन्छ।
१३. लेखन तथा बौद्धिक योगदान
उहाँका पछिल्ला वर्षका लेखहरूले भाषा नीति, भाषा प्रविधि, भाषिक अभिलेखीकरण र मातृभाषा शिक्षामा केन्द्रित विषयवस्तु देखाउँछन्।
उदाहरणका रूपमा:
- Mother Tongue Education Policy and Practice in Federal Context
- शैक्षिक यात्राका घुम्ती र पदचापहरूः प्राप्ति र उपलब्धि
- नेपालमा भाषा प्रविधि तथा प्रयोगशालाको आवश्यकता र उपादेयता
- देवास राई भाषा यात्राः उदयपुरको कटारीदेखि मकवानपुरको राईगाउँसम्म
- तामाङ भाषाको लेखन पद्धतिः तामयीग लिपिको प्रयोग र अभ्यास
- विश्वमा तामाङ भाषा, लिपि र शिक्षाको प्रयोग अवस्था कस्तो छ ?
जस्ता लेख/सामग्री उहाँको नाममा प्रकाशित छन्।
Wikidata मा उहाँको नामसँग “Kusunda Gipan” नामक कृति पनि सम्बन्धित गरिएको छ, यद्यपि त्यस कृतिको विस्तृत प्रकाशन विवरणका लागि अझ बलियो प्राथमिक पुस्तकालय स्रोत आवश्यक देखिन्छ। त्यसैले यसलाई यहाँ उहाँको “प्रकाशित पुस्तक” भनेर निश्चित दाबीभन्दा सम्बन्धित अभिलेखमा देखिएको कृतिका रूपमा लिनु उचित हुन्छ।
१४. भाषा आयोगको निमित्त/कार्यवाहक सचिव
डा. लोप्चनको करियरमा अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि भाषा आयोगको प्रशासनिक प्रमुखको जिम्मेवारी हो।
उहाँकै २०८२ सालको लेखअनुसार उहाँले २०८० मंसिर २२ देखि २०८२ पुस २१ सम्म आयोगको कार्यवाहक/निमित्त सचिवको जिम्मेवारी सम्हालेको उल्लेख गर्नुभएको छ।
२०२६ जनवरीमा प्रकाशित समाचारले पनि उहाँलाई Acting Secretary of the Language Commissionका रूपमा उल्लेख गरेको छ। त्यस क्रममा बागमती प्रदेशमा नेपालभाषा र तामाङ भाषाका प्रशिक्षक तथा अनुवादकमार्फत सरकारी काममा मातृभाषाको प्रयोगलाई सहज बनाउने प्रयासबारे उहाँले जानकारी दिनुभएको थियो।
१५. मातृभाषा शिक्षासम्बन्धी २०८२ को सिफारिस
भाषा आयोगले “मातृभाषामा शिक्षासम्बन्धी सिफारिस, २०८२” प्रकाशन गरेको छ। यस प्रतिवेदनमा डा. लोक बहादुर लोप्चनलाई सदस्य–सचिवका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। प्रतिवेदनको विषयवस्तु तथा भाषा सम्पादनमा पनि उहाँको भूमिका रहेको आधिकारिक प्रतिवेदनले देखाउँछ।
प्रतिवेदनले नेपालको संविधानले समुदायलाई आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा प्राप्त गर्ने अधिकार दिएको र भाषा आयोगलाई मातृभाषाको विकास तथा शिक्षामा प्रयोगको सम्भाव्यता सम्बन्धमा सरकारलाई सुझाव दिने संवैधानिक जिम्मेवारी रहेको सन्दर्भमा काम गरेको छ।
यस प्रतिवेदनका लागि देशका सातै प्रदेशका विभिन्न स्थानीय तहमा मातृभाषाको अवस्था, विद्यालयको भाषिक नक्साङ्कन तथा शिक्षामा मातृभाषाको प्रयोग सम्भाव्यतासम्बन्धी अध्ययन गरिएको उल्लेख छ।
१६. भाषा एटलस र भाषिक अभिलेखीकरण
२०८२ सालको उहाँको लेखअनुसार भाषा आयोगले नेपालमा बोलिने भाषाहरूको एटलस तयार गर्ने कामलाई पनि अघि बढाइरहेको थियो। उहाँले नेपालका ७३ भन्दा बढी भाषाको विवरण UNESCO को World Atlas मा नेपालको तर्फबाट समावेश गरिएको र राष्ट्रिय जनगणना २०७८ मा पहिचान भएका थप भाषाहरूको नमुना अध्ययन तथा भाषिक प्रोफाइल तयार गर्ने योजना रहेको उल्लेख गर्नुभएको छ।
यसले उहाँको कार्यक्षेत्र मातृभाषा कक्षाको सञ्चालनबाट अघि बढेर भाषिक तथ्याङ्क, अभिलेखीकरण र राष्ट्रिय भाषा नीतिको आधार निर्माणसम्म पुगेको देखाउँछ।
१७. देवास राई भाषाको अभिलेखीकरण
२०८२/२०८३ को अवधिमा भाषा आयोगले देवास राई भाषाको अध्ययन, अभिलेखीकरण तथा सूचीकरणसम्बन्धी काम अघि बढाएको देखिन्छ। यस क्रममा डा. लोप्चनले स्थानीय तहमा सरकारी कामकाजको भाषा, मातृभाषामा शिक्षा, भाषा संरक्षण र अध्ययन–अनुसन्धानका विषयमा अभिमुखीकरण गर्नुभएको थियो।
यो कामको महत्व यसकारण पनि छ कि नेपालका धेरै साना भाषाहरूमा अन्तरपुस्ता भाषिक हस्तान्तरण कमजोर हुँदै गएको छ। त्यसैले भाषा अभिलेखीकरणलाई भावी पुस्ताका लागि भाषिक प्रमाण सुरक्षित गर्ने उपायका रूपमा लिन सकिन्छ।
१८. Integrity Icon Nepal 2021
डा. लोप्चनलाई Integrity Icon Nepal 2021 का विजेताका रूपमा सम्मान गरिएको थियो। Integrity Icon को आधिकारिक विवरणमा उहाँलाई त्यसबेला Language Commission का Under Secretaryका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
उहाँलाई छनोट गर्दा विशेषतः:
- शिक्षा प्रशासनमा पारदर्शिता,
- शिक्षक नियुक्तिमा निष्पक्षता,
- विद्यार्थीको गुणस्तरीय शिक्षामा पहुँच,
- लोपोन्मुख भाषाको संरक्षण
जस्ता कामलाई महत्व दिइएको देखिन्छ।
यस अर्थमा उहाँको सार्वजनिक छवि प्रशासनिक इमानदारी र भाषिक संरक्षण दुवैसँग जोडिएको छ।
१९. हालको पद र जिम्मेवारी — २०२६
यहाँ एउटा महत्वपूर्ण अद्यावधिक गर्नुपर्छ।
२०२६ को सुरुवाती स्रोतहरूले उहाँलाई भाषा आयोगको कार्यवाहक/निमित्त सचिवका रूपमा उल्लेख गरे पनि पछिल्लो सरकारी कर्मचारी विवरणअनुसार अहिले उहाँ शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयका उपसचिव हुनुहुन्छ। मन्त्रालयको आधिकारिक कर्मचारी सूचीमा उहाँलाई:
उपसचिव — विद्यालय शिक्षा महाशाखा — स्वयंसेवा परिचालन तथा भिषा शाखा
मा राखिएको छ।
यसैले उहाँलाई अहिले पनि “भाषा आयोगका सचिव” भनेर मात्र परिचय गराउनु अद्यावधिक हुँदैन।
२०. २०२६ को भिसा प्रकरणबारे सावधानी
२०२६ जुनमा प्रकाशित समाचारमा शिक्षा मन्त्रालयबाट १० जना विदेशी नागरिकलाई अध्ययन भिसाका लागि सिफारिस गरिएको विषयमा नक्कली कागजात प्रयोग भएको प्रकरण सार्वजनिक भयो। त्यस समाचारमा उपसचिव लोक बहादुर लोप्चनले प्रस्ताव संयुक्त सचिवसमक्ष पठाएको उल्लेख छ।
तर यसलाई उहाँमाथि व्यक्तिगत रूपमा अपराध प्रमाणित भएको तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। उपलब्ध समाचारमा उहाँले सम्बन्धित शाखाबाट आएको प्रस्तावलाई अगाडि बढाएको प्रशासनिक भूमिकाको उल्लेख छ; नक्कली कागजात बनाउने वा प्रयोग गर्ने कार्यमा उहाँ दोषी ठहर भएको प्रमाण उक्त स्रोतले प्रस्तुत गर्दैन।
त्यसैले जीवनीमा यो प्रसंग राख्दा “प्रशासनिक प्रक्रियामा उहाँको नाम जोडिएको विवाद” भनेर मात्र उल्लेख गर्नु तथ्यपरक हुन्छ।
२१. प्रमुख योगदानहरू — संक्षेपमा
| क्षेत्र | प्रमुख योगदान |
| शिक्षण | शिक्षकका रूपमा करियर सुरु गरी शिक्षा प्रणालीको प्रत्यक्ष अनुभव |
| शिक्षा प्रशासन | क्षेत्रीय शिक्षा निर्देशनालयदेखि जिल्ला शिक्षा अधिकारीसम्म |
| शिक्षक नियुक्ति | पाँचथरमा पारदर्शी र प्रतिस्पर्धात्मक नियुक्ति प्रक्रियाको पहल |
| विद्यालय सुधार | ओखलढुङ्गा र दोलखामा सिकाइ उपलब्धि तथा व्यवस्थापन सुधार |
| मातृभाषा शिक्षा | मातृभाषामा शिक्षाको नीति, अध्ययन र कार्यान्वयनमा योगदान |
| कुसुन्डा संरक्षण | कुसुन्डा भाषाका वक्ताको खोजी, संरक्षण, भाषा कक्षा र सामग्री विकासमा पहल |
| भाषिक अधिकार | विद्यालय तथा सरकारी काममा मातृभाषाको प्रयोगको पक्षमा काम |
| भाषा अनुसन्धान | भाषिक सर्वेक्षण, अभिलेखीकरण, भाषिक प्रोफाइल तथा एटलससम्बन्धी काम |
| लेखन | शिक्षा, बहुभाषिकता, भाषा नीति र भाषिक संरक्षणसम्बन्धी लेख/प्रतिवेदन |
| भाषा आयोग | मातृभाषा शिक्षा शाखा प्रमुख तथा निमित्त/कार्यवाहक सचिव |
| सम्मान | Integrity Icon Nepal 2021 |
| हालको अवस्था | शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयमा उपसचिव |
२२. समग्र मूल्याङ्कन
डा. लोक बहादुर लोप्चनको करियरलाई हेर्दा उहाँको यात्रा “कक्षाकोठाबाट शिक्षा प्रशासन हुँदै भाषिक अधिकार र भाषा संरक्षणसम्म” पुगेको देखिन्छ।
उहाँको कामका दुईवटा मुख्य धारा स्पष्ट छन्।
पहिलो, शिक्षा सुधार। शिक्षकको रूपमा सुरु गरेको अनुभवलाई जिल्ला शिक्षा अधिकारी हुँदा विद्यालय सुधार, शिक्षक व्यवस्थापन, सिकाइ उपलब्धि वृद्धि र प्रशासनिक पारदर्शितामा प्रयोग गर्नुभयो। पाँचथर, ओखलढुङ्गा र दोलखाका कामहरूले यसको उदाहरण दिन्छन्।
दोस्रो, भाषा संरक्षण। भाषा आयोगमा पुगेपछि उहाँले मातृभाषालाई केवल सांस्कृतिक पहिचानको विषय नभई शिक्षा, सरकारी सेवा, मानव अधिकार र सामाजिक समावेशितासँग जोडिएको विषयका रूपमा अघि बढाउनुभएको देखिन्छ। कुसुन्डा भाषाको संरक्षणमा गरिएको व्यक्तिगत पहल यसको सबैभन्दा चर्चित उदाहरण हो।
विशेषगरी आफ्नो मातृभाषा बोल्दा बाल्यकालमा आफूलाई पछाडि परेको महसुस भएको व्यक्तिगत अनुभवलाई उहाँले पछि अरू बालबालिकाले त्यस्तो भाषिक लघुताभास भोग्न नपरोस् भन्ने सार्वजनिक नीतिको मुद्दासँग जोड्नु उहाँको कामको महत्वपूर्ण मानवीय पक्ष हो।
निष्कर्ष
यसरी हेर्दा डा. लोक बहादुर लोप्चनलाई केवल शिक्षा मन्त्रालयका उपसचिव वा भाषा आयोगका पूर्व प्रशासकका रूपमा मात्र बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ। उहाँको सार्वजनिक योगदानको महत्वपूर्ण हिस्सा बहुभाषिक नेपालमा मातृभाषाको संरक्षण, मातृभाषामा शिक्षा, भाषिक अधिकार र शिक्षा प्रशासन सुधारसँग जोडिएको छ।
उहाँको जीवनीको अर्को उल्लेखनीय पक्ष भनेको आफ्नै कठिन शैक्षिक पृष्ठभूमिबाट उठेर शिक्षक बन्नु, त्यही अनुभवलाई प्रशासनिक सेवामा लैजानु र पछि लोपोन्मुख भाषाको संरक्षणमा काम गर्नु हो। उपलब्ध स्रोतहरूले यही यात्रालाई उहाँको सार्वजनिक जीवनको मुख्य विशेषताका रूपमा देखाउँछन्।
तथ्यगत सीमा: सार्वजनिक रूपमा भेटिएका स्रोतबाट उहाँको ठ्याक्कै जन्ममिति, श्रीमती/सन्तानको विवरण, सम्पूर्ण शैक्षिक डिग्री तथा विश्वविद्यालय, सेवा प्रवेशको सबै मिति र पदस्थापनको पूर्ण वर्षगत सूची प्रमाणित गर्न सकिएन। त्यसैले मैले ती विवरणमा अनुमान नगरी प्रमाणित सामग्री मात्र समेटेको छु।
स्रोतःhttps://chatgpt.com/